Μπορούμε να ελπίζουμε;
Του Νίκου Πέτρου
Το νέο Υπουργείο Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής παρέλαβε βαρειά κληρονομιά. Τα σωρευμένα προβλήματα της φύσης και του περιβάλλοντος, που διογκώθηκαν τις περασμένες δεκαετίες λόγω της διαχρονικής ανεπάρκειας και αδιαφορίας των αρμοδίων υπηρεσιών, κάποια από τα οποία έχουν φτάσει πλέον σε οριακό σημείο. Και καλείται να δώσει ριζικές λύσεις, άμεσα και χωρίς πίστωση χρόνου! Θα σταθώ σε ένα μόνο, από τα πιο επείγοντα και κραυγαλέα προβλήματα, που καθρεφτίζει όμως χαρακτηριστικά τις κρατούσες νοοτροπίες και πρακτικές (φορέων και πολιτών) για τη χρήση και διαχείριση των φυσικών πόρων.
Την εξαφάνιση της Κορώνειας!
Επάνω: Η λίμνη Κορώνεια φέτος το Νοέμβριο (2009) - φωτ. Κώστας Βιδάκης
Κάτω: Η Λίμνη Κορώνεια τον Ιούλιο του 2008 - φωτ. Dr. Udo Winter
Ετήσιες διακυμάνσεις της λίμνης σε βάθος και όγκο νερού υπήρχαν πάντα, χωρίς όμως τις πρόσφατες ακραίες εκφάνσεις. Περί το τέλος της δεκαετίας του ’80 άρχισε η μείωση των υδάτων της, κυρίως λόγω της αλόγιστης άρδευσης και της μεγάλης αύξησης των γεωτρήσεων (από περίπου 280 το 1971 στις 1.260 το 1996 ενώ σήμερα υπολογίζονται, μαζί με τις πολλές παράνομες, στις 2.500). Τα υδατικά αποθέματα από 120.000.000 μ3 το 1987 έπεσαν –συνεπικουρούμενα από τη μεγάλη ανομβρία της πενταετίας 1990-95– στα 20.000.000 μ3 το 1995. Ήταν η χρονιά που εμφανίστηκε η πρώτη σημαντική υποχώρηση της λίμνης. Σημαντική ήταν και η συνεχής ποιοτική υποβάθμιση των υδάτων, κυρίως λόγω της απόρριψης στη λίμνη των αλατούχων λυμάτων παρακείμενων βαφείων, άλλων βιομηχανικών ρύπων και των λυμάτων της πόλης του Λαγκαδά αλλά και γεωργικών αποβλήτων που οδήγησαν σε ευτροφισμό. Για την αντιμετώπιση του προβλήματος εκπονήθηκε το 1998, για λογαριασμό της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Θεσσαλονίκης (ΝΑΘ), σχέδιο αποκατάστασης, που βασιζόταν κυρίως στη μεταφορά νερού από την υδρολογική λεκάνη του Αλιάκμονα και την άντληση νερού από το βαθύ υδροφορέα. Τα μέτρα αυτά, ενώ έφτασαν σε επίπεδο μελετών κατασκευής, δεν υλοποιήθηκαν μετά από κριτική επιστημόνων και περιβαλλοντικών ΜΚΟ, αλλά και την απόρριψη των Μελετών Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων από το ΥΠΕΧΩΔΕ.
Το 2000 οι ψαράδες της Κορώνειας έχουν πλέον μεταφέρει τις δραστηριότητές τους στη γειτονική Βόλβη.
Το καλοκαίρι του 2002 η λίμνη, που μέχρι το 1985 κάλυπτε πάνω από 45 χλμ2 και είχε μέσο βάθος περίπου 3,5 μέτρα, ξεραίνεται τελείως! Με την ξήρανση των περιφερικών χειμάρρων ήρθαν στο φως πάμπολλοι παράνομοι αγωγοί λυμάτων που οδηγούσαν στη λίμνη.
Τον Ιούλιο του 2003 η ΝΑΘ ξεκινά αναθεώρηση του Σχεδίου για την Περιβαλλοντική Αποκατάσταση της λίμνης Κορώνειας. Παρά τα κίνητρα προς τους αγρότες από το Υπουργείο Γεωργίας, οι απολήψεις αυξάνονται.
Το 2004 ολοκληρώνεται η μονάδα βιολογικού καθαρισμού του Λαγκαδά, που όμως δεν μπορεί να συνδεθεί με το αποχετευτικό δίκτυο της πόλης γιατί το σχετικό έργο σύνδεσης... δεν έχει προβλεφθεί! Το ίδιο καλοκαίρι ολοκληρώνεται το νέο σχέδιο αποκατάστασης με άξονες τη διαμόρφωση περιοχής ρηχών υδάτων και εποχιακής κάλυψης, περιοχής βαθέων ενδιαιτημάτων και διαχωριστικού αναχώματος στη λίμνη, καθώς και την κατασκευή ενωτικής τάφρου Κορώνειας-Βόλβης. Για τα έργα αυτά ζητήθηκε (και την επόμενη χρονιά εγκρίθηκε) χρηματοδότηση από το Ταμείο Συνοχής. Το Σεπτέμβριο παρατηρούνται μαζικοί θάνατοι χιλιάδων πουλιών και ψαριών από την ανάπτυξη του βακτηρίου Clostridium botulinum στη λίμνη λόγω της κατάστασης των υδάτων της.
Το 2005 η ΝΑΘ αποφασίζει σειρά μέτρων που περιλαμβάνουν αλλαγή των συστημάτων άρδευσης προς λιγότερο υδροβόρα, χορήγηση κινήτρων στους γεωργούς για την συμμόρφωσή τους, έλεγχο των γεωτρήσεων, έργα επεξεργασίας αστικών και βιομηχανικών αποβλήτων με παράλληλο έλεγχο των αδειών διάθεσης αποβλήτων, προσδιορισμό των πηγών ρύπανσης και ρυπαντικών ουσιών, ειδικά μέτρα για τη μείωση γεωργικών ρύπων και τη βελτίωση της τροφικής κατάστασης των υδάτων της λίμνης, κ.ά. Παράλληλα εγκρίνονται οι περιβαλλοντικοί όροι για τα έργα διαμόρφωσης του υγροτόπου και της ενωτικής τάφρου. Τελικός στόχος είναι το ενιαίο σύστημα της λεκάνης της Μυγδονίας, στην οποία υπάγεται η λίμνη, να αποκατασταθεί πλήρως και να γίνει αυτοσυντηρούμενο.
Το 2006 ολοκληρώνεται το αποχετευτικό σύστημα του Λαγκάδα και συγκροτείται ο Φορέας Διαχείρισης του Εθνικού Πάρκου Κορώνειας, Βόλβης και Μακεδονικών Τεμπών.
Το Φεβρουάριο του 2007 το τμήμα Βιολογίας του ΑΠΘ προειδοποιεί για την ύπαρξη ενός επικίνδυνου κυανοβακτηρίου του γένους Αrthrospira στα νερά της λίμνης και για τον κίνδυνο νέων μαζικών θανάτων πουλιών, όπως συνέβη το 2004. Καθοριστικές θεωρούνται οι υψηλές θερμοκρασίες που συντελούν στην ανάπτυξη επικίνδυνων οργανισμών, δεδομένου ότι ο πυθμένας της λίμνης καλύπτεται από «τοξική» λάσπη πάχους 1,5 μέτρου ενώ η στάθμη του νερού βρίσκεται περίπου στο ένα μέτρο. Η μόνη αντίδραση σ’ αυτό είναι ...η σύσταση ενός συντονιστικού οργάνου με εκπροσώπους συναρμόδιων φορέων για να αντιμετωπιστεί η μελλοντική οικολογική κρίση, η οποία, φυσικά, έρχεται με το θάνατο εκατοντάδων φοινικόπτερων και άλλων πουλιών το Σεπτέμβριο.
Παρά τις πάμπολλες παρεμβάσεις και καταγγελίες οργανώσεων και φορέων, από τα προβλεπόμενα μέτρα της ΝΑΘ δεν υλοποιείται σχεδόν κανένα ενώ, καθώς φαίνεται, η διαχείριση του τεράστιου αυτού προβλήματος γίνεται, μέχρι και σήμερα. με ...επικοινωνιακά κριτήρια. Παραδείγματα οι καταδίκες, το 1999, εκπροσώπων 20 βιομηχανιών που ρύπαιναν σε ασήμαντα χρηματικά πρόστιμα, αλλά και οι πρόσφατες ποινικές διώξεις κατά υπευθύνων βιομηχανιών και μεγάλων βουστασίων της περιοχής για υποβάθμιση και ρύπανση του περιβάλλοντος, που όμως αφορούν το 2007 ενώ έκτοτε κάποιες μονάδες έχουν κλείσει. Επίσης, έρευνα που παρήγγειλε η Εισαγγελία Θεσσαλονίκης για απόδοση ευθυνών στις υπηρεσίες που καθυστέρησαν τα έργα, είναι «σε εξέλιξη» επί δύο χρόνια.
Σύμφωνα με τις ...συνήθεις τακτικές, αντί να δοθεί προτεραιότητα σε έργα που θα εξασφαλίσουν νερό στη λίμνη, προωθούνται τα «ακριβά» έργα (διαμόρφωση του υγρότοπου και ενωτική τάφρος, με χρηματοδότηση ύψους 26.000.000 ευρώ από το Ταμείο Συνοχής), των οποίων όμως η κατασκευή θα είχε νόημα μόνο με παράλληλη περιστολή των αρδεύσεων. Η αντικατάσταση των αρδευτικών συστημάτων και άλλες δράσεις, που θα μείωναν την κατανάλωση τουλάχιστον κατά 40%, δεν έχουν, βέβαια, προχωρήσει μέχρι σήμερα.
Η μελέτη για την κατασκευή αναχώματος και βαθέων ενδιαιτημάτων, με βυθοκόρηση, αφού εκπονήθηκε και εγκρίθηκε από τις αρμόδιες υπηρεσίες της ΝΑΘ, εγκαταλείφθηκε όταν διαπιστώθηκε ότι, λόγω του μικρού βάθους της λίμνης, δεν μπορούσε να εισέλθει βυθοκόρος! Νέα μελέτη μεταθέτει τα ενδιαιτήματα στην άλλη πλευρά της λίμνης με σημαντικά μεγαλύτερο κόστος κατασκευής. Και αυτό το έργο (όπου και όπως κατασκευαστεί) δε θα βοηθήσει άμεσα στην άνοδο της στάθμης της λίμνης. Η χρησιμότητά του θα άρχιζε σε δεύτερη φάση, αφού πρώτα, με τη λήψη άλλων μέτρων, γέμιζε η λίμνη με νερό.
To μόνο έργο από τα 7 εγκεκριμένα που προχωρεί (μόλις από το Σεπτέμβριο του 2008) είναι αυτό της ενωτικής τάφρου, συνοδευόμενο όμως από καταγγελίες για αδιαφανείς διαδικασίες, ανυπαρξία επιμέρους τεχνικών μελετών και παραβίαση των εγκεκριμένων περιβαλλοντικών όρων, αλλά και από έντονη επιστημονική κριτική, καθώς ενδέχεται ρύπανση της Βόλβης από πιθανή μεταφορά ρυπασμένου νερού της Κορώνειας ανάλογα με τις αυξομειώσεις της στάθμης. Ελλείψεις και προβλήματα έχουν επισημανθεί και στους τομείς ορεινής υδρονομίας της ευρύτερης λεκάνης, διαχείρισης και ανόρθωσης οικοσυστημάτων και αγροπεριβαλλοντικών μέτρων.
Από τα τέλη Ιουνίου 2009 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει κινήσει τη διαδικασία παραπομπής της Ελλάδας στο Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων με αποστολή προειδοποιητικής επιστολής στην οποία αναφέρεται ότι «... Η Επιτροπή θεωρεί ότι η Ελλάδα δεν έχει λάβει επαρκή μέτρα για να αποτρέψει την υποβάθμιση της λίμνης και την παρενόχληση της πανίδας και της χλωρίδας. Για τον λόγο αυτό, η Επιτροπή αποφάσισε να κινήσει νέα διαδικασία επί παραβάσει και να απευθύνει στην Ελλάδα πρώτη, γραπτή, προειδοποίηση».
Αν η απάντηση της χώρας μας (που, προκλητικά, εκκρεμεί ακόμα στο τέλος Νοεμβρίου) δεν κριθεί ικανοποιητική, θα ακολουθήσει «αιτιολογημένη γνώμη» (τελική προειδοποίηση) και πίεση να συμμορφωθούμε εντός βραχείας προθεσμίας. Σε αντίθετη περίπτωση έπεται παραπομπή στο ΔΕΚ και επιβολή μέτρων και προστίμων. Όσο εκκρεμεί η διαδικασία παράβασης, οι υπηρεσίες της Επιτροπής διατηρούν το δικαίωμα να ακυρώσουν την κοινοτική χρηματοδότηση για τα έργα.
Έχουν συμπληρωθεί σχεδόν τρεις δεκαετίες που οι κάτοικοι της περιοχής αντλούν τα νερά της λίμνης με χιλιάδες παράνομες γεωτρήσεις, αφαιρούν την άμμο της και τη γεμίζουν βιομηχανικά και αστικά λύματα· 14 χρόνια από τον αφανισμό των ψαριών της· 11 χρόνια από το πρώτο «σχέδιο σωτηρίας» που θα την «έσωζε»· έξι χρόνια από την πρώτη αποξήρανσή της· πέντε χρόνια από τον πρώτο μαζικό θάνατο πουλιών και δύο από το δεύτερο.
Και φέτος η Κορώνεια είναι πάλι στεγνή!
Θα προλάβουμε άραγε να κάνουμε κάτι; Θα λειτουργήσουν ποτέ αποτελεσματικά οι δυσκίνητες και αναποτελεσματικές αρμόδιες υπηρεσίες; Θα αποδοθούν κάποτε ευθύνες;
